Vấn đề lãnh tụ (Nguyễn Vũ Bình)

Trong thời gian gần đây, có nhiều ý kiến của cộng đồng mạng cũng như phong trào dân chủ đặt vấn đề và bàn luận về chủ đề lãnh tụ, ám chỉ lãnh tụ của phong trào dân chủ. Dù có nhiều ý kiến và cách thể hiện khác nhau nhưng khi vấn đề được đưa ra thảo luận ít nhiều phản ánh mong muốn rất chính đáng của nhiều người thuộc phong trào dân chủ. Đó là mong muốn về một sự tập hợp và dẫn dắt của một cá nhân xuất chúng nào đó. Mong muốn của một số người đã trở nên thái quá,
khi gắn mác lãnh tụ cho người này, người kia hoặc tôn sùng cá nhân, ví dụ suy tôn người dẫn chương trình làm thủ tướng tương lai, MC Phan Anh ngay trong và sau sự kiện Phan Anh huy động được một nguồn tài chính lớn cứu trợ đồng bào lũ lụt ở miền trung. Phần lớn mọi người hiểu về vấn đề lãnh tụ rất giản dị: đó là người giỏi trong đối nhân xử thế, thu phục được nhiều người tập hợp xung quanh mình. Hiểu như vậy không sai nhưng chưa đủ, bài viết này tìm hiểu vấn đề lãnh tụ và đối chiếu vào hoàn cảnh của phong trào dân chủ Việt Nam hiện nay.
Có nhiều cấp độ của lãnh tụ, lãnh tụ của một đảng phái (ví dụ lãnh tụ Quốc Dân Đảng Nguyễn Thái Học, lãnh tụ của Phật giáo Hòa Hảo Huỳnh Phú Sổ...), lãnh tụ của một phong trào có tính chất ngắn hạn, và lãnh tụ của một cuộc khởi nghĩa, của dân tộc. Chủ đề của chúng ta tập trung vào lãnh tụ cấp độ cao nhất, lãnh tụ của cuộc đấu tranh dân chủ, hay lãnh tụ của dân tộc, đất nước.
Trước hết, hiểu một cách chung nhất, lãnh tụ là người tập hợp và dẫn dắt một số đông quần chúng để đấu tranh và theo đuổi một mục tiêu nhất định. Đó là cách hiểu bao quát nhất, nhưng đi sâu tìm hiểu, chúng ta thấy để xuất hiện, hay hình thành được một lãnh tụ cần có những yếu tố quan trọng sau đây.
1. Các yếu tố cần thiết để xuất hiện và tạo lập một lãnh tụ
a. Một đồng thuận cao về mục tiêu kết hợp. Một khối đông người tập hợp lại với nhau bao giờ cũng có mục tiêu chung. Mục tiêu chung càng rõ ràng, giản dị thì số người tham gia càng lớn. Không phải vô cớ mà phần lớn lãnh tụ xuất hiện trong lịch sử đều là những người dẫn dắt nhân dân đấu tranh, khởi nghĩa để thay đổi một triều đại, chính phủ hay một chế độ nào đó. Đồng thuận cao và mạnh mẽ nhất cho mục tiêu kết hợp của một dân tộc đó là giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ. Đây là điều dễ hiểu, bởi vì khi một con người được sinh ra trong một đất nước bị đô hộ, chiếm đóng thì mong muốn và nhu cầu thường trực của người dân từ nhỏ tới khi trưởng thành là giải phóng dân tộc khỏi ách đô hộ, chiếm đóng. Việt Nam trước năm 1945 chính là ví dụ sinh động, dễ hiểu nhất cho sự đồng thuận cao mục tiêu kết hợp để giải phóng dân tộc. Như vậy, mục tiêu càng cụ thể, rõ ràng và mạnh mẽ bao nhiêu thì sự đồng thuận trong kết hợp sẽ càng lớn bấy nhiêu. Điều đó đồng nghĩa với sự thuận lợi cho việc xuất hiện người tập hợp, dẫn dắt quần chúng, hay xuất hiện lãnh tụ bấy nhiêu.
b. Yếu tố quan trọng của lãnh tụ: đưa ra con đường và giải pháp thực hiện mục tiêu được nhiều người tin tưởng và đi theo. Đây là mấu chốt, cốt lõi của cá nhân để trở thành lãnh tụ. Chúng ta đều biết rằng, với mục tiêu có đồng thuận cao, có nhiều người có chủ trương, đường lối và giải pháp khác nhau, nhưng chỉ có người có con đường và giải pháp được nhiều người ủng hộ, tin tưởng và đi theo mới trở thành lãnh tụ. Yếu tố này rất dễ bị nhầm lẫn với khả năng đối nhân xử thế, thu phục nhân tâm của người đứng đầu tổ chức, mặc dù đối nhân xử thế, thu phục nhân tâm là một phẩm chất quan trọng của lãnh tụ. Nhưng chúng ta cần hình dung, nếu một người rất có khả năng thu phục nhân tâm, nhưng không có con đường và giải pháp rõ ràng để thực hiện mục tiêu của tổ chức, thì liệu người đó có thể tập hợp được đông đảo quần chúng hay không ? Ở đây chúng ta cần hiểu thêm một vài khía cạnh nữa.
- Người đưa con đường và giải pháp thực hiện mục tiêu không nhất thiết phải là người nghĩ ra con đường và giải pháp đó. Có thể là người bạn, đồng chí hay quân sư nghĩ ra con đường và giải pháp mà lãnh tụ chỉ là người đưa ra và chịu trách nhiệm để tập hợp quần chúng. Trong một số trường hợp, lãnh tụ là người có sáng kiến, nghĩ và đưa ra con đường và giải pháp.
- Chúng ta không loại trừ, có một số người, vì yêu mến, tin tưởng và quý trọng người đứng đầu và đi theo lãnh tụ chứ không nhất thiết phải đồng ý về con đường và giải pháp thực hiện mục tiêu. Tuy nhiên, đó không thể là số đông, có tính chất quyết định mà chỉ là số ít mà thôi.
 Như vậy, chúng ta cần hiểu, yêu cầu quan trọng nhất đối với lãnh tụ, đó là đưa ra con đường và giải pháp thực hiện mục tiêu của tổ chức, thực hiện khát vọng của đông đảo nhân dân được nhiều người tin tưởng và đi theo. Cốt lõi của lãnh tụ chính là giải pháp.
c. Ý thức xây dựng hình tượng lãnh tụ của tổ chức. Khi đã có điều kiện cần và đủ nêu trên, thì một yếu tố không thể thiếu để tạo lập lãnh tụ, đó là ý thức xây dựng hình tượng lãnh tụ trong tổ chức và quần chúng nhân dân. Việc xây dựng hình tượng lãnh tụ gắn với việc phổ biến, tuyên truyền và giải thích con đường và giải pháp thực hiện mục tiêu chung của tổ chức, nhân dân. Đồng thời kết hợp với kỹ thuật tuyên truyền và xây dựng hình ảnh, hình tượng cá nhân của lãnh tụ. Một tổ chức đứng dắn xây dựng hình tượng lãnh tụ cần kết hợp hai yếu tố này, nếu thiếu hoặc thiên về một trong hai yếu tố sẽ dẫn tới hạn chế số người tham gia, ủng hộ hoặc trở thành tổ chức thiếu trung thực, không bền vững.
2. Vấn đề lãnh tụ ở Việt Nam hiện nay
Căn cứ vào các yếu tố cần thiết để xuất hiện lãnh tụ nêu trên, thì chúng ta có thể hình dung ngay việc xuất hiện lãnh tụ ở Việt Nam khó khăn đến mức nào. Chúng ta đi vào phân tích, áp dụng các yếu tố đó vào hoàn cảnh thực tế Việt Nam để hiểu tường tận vấn đề này.
a. Vấn đề đồng thuận cao cho mục tiêu kết hợp
Xã hội Việt Nam là xã hội độc tài toàn trị cộng sản đã kéo dài hơn 70 năm ở miền bắc và trên 40 năm ở miền nam. Với một nền giáo dục đi ngược lại tự do nghiên cứu và học thuật cùng với hệ thống tuyên truyền dối trá khổng lồ đã làm cho người dân hoàn toàn mất phương hướng trong nhận thức những vấn đề căn bản của xã hội và đất nước. Trong khoảng một vài chục năm trở lại đây, nhờ sự phát triển của hệ thống Internet, và nhất là mạng xã hội facebooks, người dân dần dần nhận ra chân tướng sự việc. Tuy nhiên, vì không được trang bị kiến thức và phương pháp nghiên cứu và tìm hiểu về các vấn đề xã hội, các nguồn thông tin lại quá đa dạng, phong phú, thậm chí xô bồ nên không có nhiều người có thể hiểu được ngọn nguồn các vấn đề rất phức tạp mà xã hội cộng sản đã tạo ra. Chính vì vậy mà ngay trong hàng ngũ những người đấu tranh dân chủ hiện nay, vấn đề nhận thức về thực trạng đất nước, về nguyên nhân của thực trạng này vô cùng khác nhau, thậm chí hỗn loạn. Có người thì khẳng định, đảng cộng sản đã có vai trò quan trọng và có đường lối đúng trong việc dẫn dắt đất nước những năm qua. Chỉ khi đất nước mở cửa, hội nhập, một bộ phận cán bộ hư hỏng, tham nhũng mới làm xấu hình ảnh của đất nước, chế độ. Có nhiều người khác lại cho rằng, từ khi ra đời, cướp được chính quyền đến năm 1975, đảng cộng sản và nhà nước Việt nam đã đi đúng quy luật, chỉ sau khi thống nhất đất nước, mới có sai lầm trong phát triển đất nước dẫn tới kết cục ngày hôm nay...Nói tóm lại, đó là sự hỗn loạn trong nhận thức. Trên một cơ sở nhận thức như vậy, việc thống nhất hay đồng thuận cho mục tiêu chung của người dân là rất khó khăn. Có nhiều người cho rằng, cần thay đổi chế độ này, bằng cách lật đổ, hoặc tác động để chế độ tự sụp đổ nhưng lại có nhiều người ủng hộ giải pháp chỉ sửa đổi để chế độ tốt đẹp hơn, khắc phục những tiêu cực để hoàn thiện hơn. Cùng với thời gian, số người ủng hộ thay đổi chế độ độc tài bằng một chế độ dân chủ ngày càng tăng lên và áp đảo nhưng thực tế chia rẽ, thiếu đồng thuận vẫn còn trong nhận thức của những người đã và đang tham gia vào phong trào dân chủ. Như vậy, yếu tố đồng thuận cao cho mục tiêu chung là yếu, đồng nghĩa với việc cơ hội xuất hiện lãnh tụ là rất khó khăn.
b. Về con đường và giải pháp của mục tiêu kết hợp
Trên thực tế, số lượng người có cùng đồng thuận phải đấu tranh để thay đổi chế độ hiện nay không phải là ít, và có thể kết hợp thành một lực lượng đối lập đáng kể. Nhưng chúng ta vẫn không thấy xuất hiện lãnh tụ. Ngoài việc phong trào dân chủ trải qua 4-5 thập niên, đã tự hình thành các tổ chức, đảng phái, hội nhóm lớn nhỏ khác nhau, một yếu tố cản trở sự xuất hiện lãnh tụ chung thì vấn đề quan trọng nhất chính là chưa có ai đưa ra được con đường và giải pháp để thay đổi chế độ mà nhiều người đồng ý và đi theo.
Chúng ta cần làm rõ vấn đề giải pháp. Có người nói, đấu tranh có tổ chức, hàm ý người đấu tranh nên tham gia một tổ chức nào đó là giải pháp để thay đổi chế độ. Điều này không đúng. Đấu tranh có tổ chức, tham gia vào tổ chức nào đó chỉ là phương pháp đấu tranh đúng, hiệu quả chứ hoàn toàn không phải là giải pháp để thay đổi chế độ. Giải pháp là cách thức để giải quyết một vấn đề cụ thể, ở đây vấn đề cụ thể là thay đổi chế độ cộng sản. Có thể lấy một ví dụ, việc lập ra và duy trì Công Đoàn Đoàn Kết ở Ba Lan chính là giải pháp để thay đổi chế độ cộng sản ở Ba Lan. Việc lập ra một tổ chức công khai trong lòng chế độ cộng sản, được người dân ủng hộ, xây dựng lực lượng đối lập công khai trong lòng chế độ, và đấu tranh buộc nhà cầm quyền phải nhượng bộ, chấp nhận và thừa nhận lực lượng đối lập chính là giải pháp thay đổi chế độ ở Ba Lan. Và như chúng ta biết, ông Lech walesa đã trở thành lãnh tụ của Công Đoàn Đoàn Kết, cũng là lãnh tụ của người dân Ba Lan trong việc thay đổi chế độ cộng sản. Trong số các nước Xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, duy nhất chỉ có Ba Lan là quốc gia mà người dân thành công trong việc kết hợp, đấu tranh để nhà cầm quyền nhượng bộ chấp nhận sự tồn tại của lực lượng đối lập, đồng nghĩa với việc thay đổi chế độ một cách hòa bình. Tất cả các nước còn lại, sự thay đổi chế độ đều là quá trình tự sụp đổ hoặc sụp đổ dây chuyền.
 Như vậy, việc chưa có người đưa ra được giải pháp và con đường để thực hiện giải pháp thay đổi chế độ mà nhiều người ủng hộ và đi theo là nguyên nhân chính dẫn tới việc ở Việt Nam chưa xuất hiện lãnh tụ. Những mong mỏi của một số người về việc xuất hiện lãnh tụ, ẩn sâu bên trong chính là mong mỏi tìm ra giải pháp cho việc đấu tranh thay đổi chế độ cộng sản Việt Nam.
Một nguyên nhân quan trọng nữa, mà việc xuất hiện lãnh tụ ở Việt Nam khó trở thành hiện thực. Đó là sự đánh phá của nhà cầm quyền Việt Nam từ nhiều phía. Có một lãnh tụ có khả năng tập hợp và kêu gọi người dân đấu tranh là điều nhà cầm quyền Việt Nam hoàn toàn không mong muốn. Chính vì vậy, họ ra sức đánh phá nếu một nhóm, tổ chức hoặc cá nhân nào có ý định xây dựng hình tượng lãnh tụ. Đánh phá công khai là điều hiển nhiên, nhưng họ sẽ giật dây những kẻ dân chủ cuội mà họ cài cắm và không chế được để đánh phá từ bên trong phong trào dân chủ. Vậy nên, việc xuất hiện lãnh tụ của phong trào dân chủ Việt Nam càng trở nên mịt mù, vô vọng.
Việc có hay không có lãnh tụ, việc xuất hiện lãnh tụ là điều tự nhiên, chúng ta không nên và không cần trông mong, hi vọng quá nhiều. Công cuộc đấu tranh của chúng ta, góp phần quan trọng vào quá trình tự sụp đổ của chế độ cộng sản Việt Nam cũng đã gần tới đích. Khi không có lãnh tụ, chúng ta cần quá trình làm việc chung, bình đẳng trong môi trường hiện tại, cũng như tương lai hậu cộng sản. Một vị thế bình đẳng giữa các tổ chức, đảng phái, hội nhóm và các cá nhân chính là tiền đề cần thiết để xây dựng một nền dân chủ bền vững.

Nguyễn Vũ Bình (nguồn: RFA)

Không có nhận xét nào: