Một thoáng tự do và thân ái (Nguyễn Gia Kiểng)

Công trường Cộng Hòa và chung quanh
...những kẻ ngu dốt chỉ vì ngu dốt mà tự thấy mình đúng đến độ có thể nhân danh cái "đúng" đó mà giết người. Ghê rợn hơn nữa là chúng dám hy sinh tính mạng cho tội ác ngu xuẩn đó; chúng biết trước rằng ngay sau đó chúng sẽ bị giết một cách dữ dội.
Phải gọi cuộc biểu tình tại Pháp ngày 11 tháng 01/2015 vừa qua là "Tuần Hành Cộng Hòa" như chính quyền phủ Pháp gọi nó? Hay cuộc biểu tình vì tự do? Hay chỉ giản dị là cuộc biểu tình bày tỏ sự phẫn nộ trước sự ngu xuẩn man rợ?

Điều chắc chắn là nó đã là cuộc biểu tình lớn nhất trong lịch sử nước Pháp và có lẽ cũng lớn nhất trong lịch sử thế giới về ý nghĩa và phẩm chất. Các thế hệ trước tôi chưa được thấy, các thế hệ sau tôi chưa chắc đã có thể thấy. Trong số những người đương thời với tôi chỉ một thiểu số không đáng kể có diễm phúc được thấy tận mắt vì có tham dự.
Tôi chưa từng cầm một tờ Charlie Hebdo nào trong tay bao giờ, chưa nói là đọc. Một vài hình biếm họa của Charlie Hebdo mà các báo khác đăng lại hoặc Tivi đưa lên vì gây sôi nổi thì tôi không thích. Mỗi người thích một cách châm biếm và cách châm biếm của Charlie Hebdo không hợp với tôi. Nó là sự tiếp nối không hối tiếc của tờ Hara Kiri, một tờ báo tự đánh giá là "ngu và ác" (journal bête et méchant). Nhưng tôi thực sự sững sờ khi nghe Tivi loan tin hai tên cuồng tín đã xông vào tòa báo tàn sát cả ban biên tập. Phải một lúc sau tôi mới hiểu sự xúc động của mình. Không chỉ vì tự do phát biểu bị xúc phạm và những con người vô tội bị tàn sát. Như thế đã là rất thô bạo, quá thô bạo rồi, nhưng còn một cái gì ghê rợn hơn: những kẻ ngu dốt chỉ vì ngu dốt mà tự thấy mình đúng đến độ có thể nhân danh cái "đúng" đó mà giết người. Ghê rợn hơn nữa là chúng dám hy sinh tính mạng cho tội ác ngu xuẩn đó; chúng biết trước rằng ngay sau đó chúng sẽ bị giết một cách dữ dội.
Tôi quyết định ngay là sẽ tham dự cuộc biểu tình ngày 11 tháng 1/2015. Tôi biết trước là cuộc biểu tình này sẽ rất đông người, nhưng thú thực là tôi không thể ngờ nó đông đến như thế. Nhà tôi ở cách trung tâm Paris khoảng ba mươi Km. Lộ trình dự trù của chúng tôi, một anh bạn và tôi, là sẽ dùng RER (đường tốc hành vùng) để tới trạm Châtelet Les Halles, sau đó sẽ lấy Metro đi tới trạm Strasbourg Saint Denis rồi đi bộ thêm hơn một Km nữa tới Quảng trường République (Place de la République), điểm tập trung của cuộc biểu tình và tuần hành. Ngay khi vào nhà ga gần nhà tôi đã thấy nhiều người mang biển "Je Suis Charlie" đứng đợi tầu. Một phụ nữ vui vẻ chụp hình kỷ niệm với tôi khi biết tôi cũng đi tham dự. Trên xe cũng có rất nhiều người mang biển "Je Suis Charlie" (Tôi là Charlie đây), hoặc "Liberté d'expression" (Tự Do Ngôn Luận) hoặc "Liberté" (Tự Do). Tôi tin rằng đa số những người khác cũng đi biểu tình bởi vì họ có cùng một thái độ và một nét mặt. Vả lại tôi đã quá quen đường xe điện này, chiều chủ nhật bình thường đâu có đông như vậy. Chúng tôi may mắn còn có được một chỗ ngồi vì lên xe ở khá xa địa điểm tập hợp, nhưng chỉ trạm sau là những người mới lên phải đứng, rồi chen nhau mà đứng. Bây giờ thì quá rõ ràng là họ đều đi biểu tình.
Chúng tôi xuống ở Châtelet để đổi xe điện nhưng thấy ngay là tuyệt vọng. Quá chen chúc dù đây là trạm Metro lớn nhất Paris. Một nhân viên công ty chuyên chở Paris bảo chúng tôi:
- Quí vị phải đi bộ thôi, kẹt hết rồi, xe điện không chạy nữa. Cũng được. Lúc đó mới là 14 giờ 20, còn 40 phút nữa cuộc Tuần Hành Cộng Hòa, La Marche Républicaine như các chính quyền và các báo, đài gọi, mới bắt đầu. Quảng trường République chỉ còn cách khoảng ba Km. Chúng tôi thấy vui chứ không nản. Như vậy là cuộc biểu tình này sẽ rất đông người như chúng tôi mong muốn.
Không thể tưởng tượng được. Quảng trường Châtelet đã chật ních người, họ rẽ vào những con đường khác nhau nhưng tất cả đều tìm cách đi đến Place de la République vì các đường chính đã kẹt hết rồi. Nhưng đường nào thì cũng chỉ đi được một quãng rồi cũng kẹt. Phải bon chen lắm - ít khi nào từ "bon chen" đúng hơn lúc này - chúng tôi mới tới được cách quảng trường République khoảng 500 m. Rồi không đi được nữa. Một cô bé bên cạnh tôi nói với bố mẹ: "Chúng ta sẽ không thể tới chỗ biểu tình" và được bố trả lời: "Mình đã biểu tình từ hơn hai giờ rồi". Qua cửa kính của một cửa hàng tôi nhìn thấy trên màn ảnh Tivi quang cảnh cuộc biểu tình. Quảng trường République đã đặc người nhưng tất cả những con đường đổ về hoặc bao quanh cũng đều chật cứng trong vòng gần hai Km. Khu này tôi khá quen. Năm mươi năm về trước tôi theo học ở một trường gần đây và đã đi tản bộ trên quảng trường République không biết bao nhiêu lần. Quảng trường này mênh mang đủ chỗ cho vài trăm nghìn người, chính vì thế mà nó là nơi biểu tình quen thuộc nhất nước Pháp. Nhưng hôm nay thì người ta phải chen nhau mà đứng, không phải chỉ ở quảng trường mà trên khắp các con đường chung quanh. Sau này sở cảnh sát Paris ước lượng con số người biểu tình tại Paris là 1,7 triệu người nhưng họ cũng thú nhận là không thể ước lượng một cách chính xác. Nếu kể cả các cuộc biểu tình cùng một lúc tại các thành phố khác thì tổng số người biểu tình khoảng bốn triệu.
Tôi chợt nhận ra là không biết từ bao giờ mọi người đều im lặng. Mới đầu còn có những người hô "Charlie! Charlie!", rồi "Liberté! Liberté!" và đám đông hô theo nhưng về sau người ta không còn hô khẩu hiệu nữa. Không ai bảo ai nhưng mọi người đều nhận ra rằng hô khẩu hiệu là không cần thiết. Người ta hô khẩu hiệu trong các cuộc biểu tình là để khẳng định sự đoàn kết trong mục tiêu chung, nhưng hôm nay đã có đoàn kết hoàn toàn và mục tiêu chung cũng đã quá rõ rệt thì cần gì hô khẩu hiệu nữa? Hơn nữa khẩu hiệu "Charlie!" lại không chỉnh, nó chỉ là một cách nói bóng để khẳng định thái độ bảo vệ tự do và chống bạo lực. Nếu các nạn nhân không phải là của báo Charlie Hebdo thì người ta cũng sẽ phản ứng như thế, có khi còn mạnh hơn. Không phải ai mang hay dán khẩu hiệu "Je Suis Charlie", như tôi, cũng ủng hộ tờ báo này. "Liberté!" thì quá đúng đến độ không cần nói ra nữa. Ai cần thuyết phục ai hôm nay rằng tự do là quí? Chính sự im lặng đoàn kết của khối người to lớn này mới là kỳ diệu và mới đáng sợ cho bọn khủng bố.
Có lẽ bọn khủng bố sợ thực, hoặc chúng đã hoàn toàn kiệt quệ. Nếu không thì cuộc biểu tình này đã là dịp lý tưởng để chúng ra tay. Không hề có một sự kiểm soát nào cả. Lực lượng an ninh hoàn toàn bị tràn ngập. Bất cứ ai có thể mang bất cứ gì vào giữa đám đông và nếu có bom nổ thì không thể biết sẽ có bao nhiêu nạn nhân. Tuy vậy đã không hề có bất cứ một sự cố nào, dù là nhỏ, tại Paris cũng như tại khắp mọi nơi khác. Đúng là một phép mầu.
Một phép mầu khác là cuộc biểu tình lớn nhất và thành công nhất này đã tuyệt đối không có ban tổ chức. Không có diễn văn, không có khán đài, không có chỉ thị, không có những người hướng dẫn, không có những biểu ngữ và những khẩu hiệu được chuẩn bị sẵn, không có luôn cả hậu cần tối thiểu. Không ai điều khiển ai, không ai quan trọng hơn ai. Các quan khách, trong đó có khoảng năm mươi nguyên thủ quốc gia và hành pháp, đã chỉ xuất hiện một cách ngắn ngủi rồi ra đi. Họ không cần thiết mà còn là một nốt nhạc sai trong cuộc hòa tấu vĩ đại này. Họ đại diện cho quyền lực, luật pháp, kỷ luật, công an, quân đội v.v., những điều không có mặt và cũng không nên nghĩ tới vào lúc này, trong một khoảng khắc của tự do, bình đẳng và thân ái trọn vẹn. Hôm nay và tại đây mọi người đều như nhau và đều là thành tố quan trọng nhất - vì quan trọng như nhau - của cuộc biểu tình vĩ đại này. Hôm nay Paris là thủ đô của thế giới văn minh.
Cuộc biểu tình này không lớn nhất trong lịch sử thế giới về số người tham dự (17 triệu người đã xuống đường đòi lật đổ chính quyền Morsi tại Ai Cập ngày 30/06/2013) nhưng là cuộc biểu tình lớn nhất và đẹp nhất trong lịch sử nước Pháp và thế giới ở chỗ nó tuyệt đối không có hận thù và xô xát. Nó là cuộc biểu tình của những người yêu tự do, đặc biệt là tự do ngôn luận, yêu hòa bình và quí trọng nhau.
Giữa dòng suy nghĩ miên man tôi chợt nhận ra là người ta đang quay mặt và đi ngược lại. Mới đầu một số người, rồi một nửa, rồi tất cả. Tôi hỏi một đám người đang chen ngược trở lại lý do thì được trả lời: "Họ yêu cầu chúng ta đi ngược lại vì đàng trước hết chỗ đứng rồi". "Họ" không phải là một ban tổ chức nào mà chỉ là nhưng người đứng trước. Đi ngược trở lại, nghĩa là đi về?
Đàng nào thì tôi cũng đã tham gia biểu tình gần ba giờ rồi. Tuy vậy cả bạn tôi và tôi đều chưa muốn về. Chúng tôi đồng ý đi vòng qua quảng trường Bastille để đi tới quảng trường Nation, địa điểm tập trung cuối cùng của cuộc biểu tình. Rất nhiều người cũng làm như chúng tôi nên lộ trình dài hơn ba Km này cũng đầy người. Chúng tôi tới quảng trường Nation khi trời đã tối, anh sáng chỉ còn là ánh sáng đèn điện, quảng trường đã thưa người, cuộc biểu tình đã chính thức chấm dứt từ lâu rồi, chỉ còn lại những người luyến tiếc khí thế của nó như những thanh niên đang leo lên tượng đài hoặc quây quần quanh bồn nước, hoặc suy nghĩ miên man như chúng tôi.
Tôi nghĩ rằng nước Pháp sẽ thay đổi lớn kể từ hôm nay. Tôi tới Pháp đã hơn 50 năm và vẫn thắc mắc tại sao nước Pháp không mạnh hơn dù có tất cả để vượt trội: lãnh thổ rộng nhất Tây Âu, đất đai phì nhiêu, phong cảnh hùng vĩ, khí hậu tuyệt vời, địa lý thuận lợi mở ra cả Đại Tây Dương lẫn Địa Trung Hải, con người thông minh, văn hóa và tư tưởng phong phú, khoa học và kỹ thuật hàng đầu thế giới v.v. Cho đến thế kỷ 18 Pháp là cường quốc số 1 thế giới, vượt xa mọi nước khác, nhưng rồi cứ xuống dần và vừa nhường vị trí cường quốc kinh tế thứ năm cho Anh. Chỉ cần đi về phía Bắc Paris hai trăm Km người ta sẽ gặp nước Bỉ đất hẹp người đông nhưng lại phồn vinh hơn, càng đi về phía Bắc càng thấy Pháp thua sút.
Chỉ sau một thời gian dài sống và làm việc với người Pháp tôi mới hiểu được lý do. Nước Pháp đã không gượng dậy được sau Cách Mạng 1789, những cuộc chiến tranh của Napoléon và cuộc nội chiến Công Xã Paris mùa xuân 1870. Và lý do khiến Pháp không gượng dậy được là vì đã hoàn toàn không có cố gắng hòa giải dân tộc sau những xung đột. Mỗi lần kẻ thắng đã dành tất cả vinh quang và quyền lợi và chà đạp kẻ thua. Cuối cùng tinh thần "được ăn cả, ngã về không" đó đã ăn sâu vào tâm lý người Pháp và khiến nước Pháp sống trong tâm lý nội chiến thường trực. Công nhân nhìn chủ nhân như những kẻ bóc lột, chủ nhân nhìn công nhân như bọn phá hoại, những gì một chính phủ cánh hữu làm thì đối lập cánh tả phải kêu gọi nhân dân chống lại, dù nếu mình cầm quyền cũng không thể làm khác, và ngược lại. Pháp không có tinh thần quốc gia dù nhiều tự hào dân tộc. Pháp đã không hiểu rằng hòa giải dân tộc không chỉ là hàn gắn những vết thương sau xung đột mà còn là một triết lý điều hành quốc gia bởi vì hai khái niệm quốc gia và hòa giải gắn bó chặt chẽ với nhau. Chính vì thế mà Pháp không đoàn kết được dân tộc trong một cố gắng chung và đã không thể thành công như đáng lẽ phải thành công.
Tuy nhiên, với thời gian, sau Mùa Xuân 1968 và nhất là sau khi bức tường Berlin sụp đổ, người Pháp đã hiểu ra rằng xung đột tả - hữu là vô nghĩa và phải đoàn kết với nhau trong một cố gắng quốc gia chung. Chính trị nước Pháp đã thay đổi, dần dần hòa giải dân tộc đã trở thành một giá trị và đã thay đổi sinh hoạt chính trị. Đảng cực hữu Le Pen chế nhạo hai đảng Xã Hội (PS) và Liên Hiệp Vì Một Phong Trào Quần Chúng (UMP) là không khác gì nhau mà không hiểu răng đó là một chuyển hóa cần thiết cho nước Pháp. François Hollande gần như chắc chắn sẽ không tái đắc cử nhưng ông đã đóng góp khai thông tâm lý nước Pháp một cách quan trọng. Là một tổng thống cánh tả theo đuổi một chính sách kinh tế cánh hữu ông đã chứng tỏ một chính sách kinh tế chỉ đúng hay sai chứ không tả hay hữu. Cuộc biểu tình này đã qui tụ cả cánh tả lẫn cánh hữu, nó đã khiến sự phân chia tả - hữu trở thành nhạt nhẽo. Nó đã đánh dấu một cột mốc. Nước Pháp đã thay đổi.

Tôi cũng nghĩ tới nước Việt Nam của tôi.

Chính quyền Việt Nam đã không gửi đại diện tham dự cuộc biểu tình lịch sử này, như Trung Quốc, Triều Tiên, Cuba. Lý do dễ hiểu là nó đang chống cự lại những giá trị mà cuộc biểu tình này tôn vinh và đòi hỏi: tự do, tự do tư tưởng, tự do ngôn luận. Sự thành công mỹ mãn của cuộc biểu tình này cũng là đòn nặng cho các chế độ bạo ngược còn lại.
Chế độ CSVN thực ra không khác bọn khủng bố Hồi giáo về bản chất. Cả hai đều là những lực lượng khủng bố, dù là khủng bố phá hoại hay khủng bố nhà nước; cả hai đều cùng ngoan cố theo đuổi một ý thức hệ không chỉ lỗi thời mà còn đã quá sai, dù là thần quyền Hồi Giáo hay chủ nghĩa Mac-Lenin; cả hai đều sợ tự do, đặc biệt là tự do ngôn luận, và dùng bạo lực để chống lại tự do. Cả hai đều tuyệt vọng và càng cựa quậy bao nhiêu càng lún nhanh bấy nhiêu. Sự khác biệt duy nhất chỉ là lực lượng khủng bố Hồi Giáo ít ra còn có sức mạnh của sự mê cuồng tuyệt vọng.

Chính quyền cộng sản Việt Nam không có cả sức mạnh của sự tuyệt vọng bởi vì họ biết là họ sai và sắp bị đào thải; họ chỉ cố kéo dài thời gian nhưng cũng thừa biết là hạn kỳ đã tới. Nói theo tiếng Pháp thì họ đã mang cái chết ở trong lòng, la mort dans l'âme. Tôi tự hỏi tại sao vẫn còn có những người chưa dứt khoát với chế độ này. Phải chăng vì đã quá kiệt quệ sau một thời gian quá dài bị dày xéo - và tự dày xéo nhân cách của chính mình để cam chịu - đến nỗi không còn ngay cả ý chí để rời một con tầu đang chìm?

Nguyễn Gia Kiểng

(01/2015)

Không có nhận xét nào: