Báo The Economist


Giới tinh anh… lúng túng!
Lời người dịch: Báo The Economist vừa cho đăng một bài về Trung Quốc và số phận của một số học giả Tây Phương vẫn thường bị choáng ngộp trước những thành công bề nổi của quốc gia này. Một cách gián tiếp, bài báo cũng giúp mọi người chất vấn giới trí thức Tây Phương với câu hỏi: tại sao họ lại có thể mê muội đến như thế?

Bài báo cũng cho phép chúng ta đề cao cảnh giác trước sự ra đời của những nhóm, những học viện hay ủy ban mà đa số thành viên là những cố vấn, học giả, chuyên gia uyên bác Tây Phương… điển hình là Học Viện Trần Nhân Tông gần đây.

Học giả Tây Phương vẫn chẳng hiểu gì khi tiếp tục tâng bốc thể chế «chiêu hiền đãi sĩ » theo kiểu mẫu Trung Hoa.

Cách đây một thế kỷ và sau hàng ngàn năm phong kiến, Trung Quốc đã thử nghiệm chính quyền dân cử đầu tiên. Không lâu sau đó, vị Tổng thống đầu tiên, ông Tôn Dật Tiên, đã rút lui. Người kế vị – ông Viên Thế Khải, một quân nhân «râu kẽm» – đã được Tây Phương tôn vinh như một nhà « bảo thủ có xu hướng cấp tiến ». Họ Viên đã từng kêu gọi chính quyền Hoa Kỳ giúp đỡ Trung Quốc phác thảo một hiến pháp mới. Một học giả xuất thân từ Đại học Columbia - Frank Goodnow - đã đến Bắc Kinh vào 1913 để cố vấn phác thảo hai phiên bản hiến pháp. Phiên bản thứ nhất trao cho Viên Thế Khải gần như toàn quyền trên đời sống người dân, trên ngân sách và trên chính sách ngoại giao. Với phiên bản thứ hai, vào năm 1915, họ Viên được tôn làm hoàng đế. Nhưng ông ta đã mất ngay sau đó, vào năm 1916.

Học giả Goodnow tin tưởng rằng văn hoá và môi trường Trung Hoa lúc bấy giờ chưa hội tụ đủ điều kiện để một chính quyền dân chủ ra đời. Goodnow quan niệm rằng Viên Thế Khải là một nhà chuyên quyền mà Trung Quốc cần. Lịch sử đã đánh giá vai trò của họ Viên thấp hơn: Nhân vật Viên Thế Khải chỉ ôm ấp những tham vọng tồi bại của mình và đã xéo nát nền cộng hoà non trẻ.

Về phần Goodnow đáng thương hại, hậu thế sẽ nhắc đến ông như một tên bù nhìn ngoại quốc của độc tài Trung Quốc. Goodnow đã muộn màng nhận ra rằng đã bị lợi dụng bởi những người đã thấy ông có ích cho họ. Goodnow không là người cố vấn Tây Phương đầu tiên và cũng không là người cuối cùng có nhận thức tương tự. Thế nhưng ông vẫn kiên định rằng một chế độ chuyên chính « hữu hiệu và ổn định » có ích hơn một «chính quyền tự do xuất phát từ dân». Một luận án về Goodnow đã đánh giá ông với tựa đề “Một tôn quân… lúng túng”.

Rất nhiều học giả Tây Phương đã nối gót Goodnow để tin tưởng rằng lịch sử độc nhất vô nhị và nền kinh tế lạc hậu của Trung Quốc khiến một chế độ dân cử – hay một «thể chế dân chủ Tây Phương kiểu mẫu», như một số nhà phê phán Trung Hoa mệnh danh – không thích hợp cho quốc gia này. Vào thập niên 60 và 70, một vài trí thức Tây Phương, hân hoan trước cơn sốt cách mạng Trung Quốc, đã quả quyết rằng Mao Trạch Đông đã thành công trong việc thiết lập một xã hội công bằng. Họ quan niệm rằng Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) đã loại bỏ được tính vị kỷ và đã tôn vinh lòng hy sinh cùng thái độ phục vụ xã hội. Dần dần, với những dữ kiện được đưa ra ánh sáng dư luận – như nạn đói 1958-62 mà chính họ Mao là thủ phạm, như những rối loạn mà Cách mạng Văn Hóa mang lại – những quan niệm này trở nên lố bịch. Hầu hết những phần tử, một thời hâm mộ Mao Trạch Đông, đã thừa nhận điều này. Một vài người đang tiếp tục lớn tiếng chỉ trích ĐCSTQ.

Thế rồi ngày hôm nay, nhờ vào sự phát triển ngoạn mục của nền kinh tế Trung Quốc, nhóm người ngưỡng mộ lại xuất diện. Lời cổ vũ của họ ngày càng cường điệu kể từ khi khủng hoảng tài chánh toàn cầu đã phơi bày một cách trần truồng những khuyết điểm Tây Âu. Thomas Friedman, bình luận gia của nhật báo New York Times, đã tuyên bố vào năm 2009 rằng nhiều khía cạnh của nền chuyên chính Trung Quốc có vẻ quyến rũ hơn nền dân chủ lủng củng của Hoa Kỳ. Ông Friedman cũng cho rằng «Chế độ độc đảng chắc chắn có những hạn chế của nó. Nhưng khi nó được lãnh đạo bởi một nhóm người tinh anh, như trường hợp Trung Quốc hiện nay, chế độ độc đảng cũng có thể mang lại nhiều lợi ích ».

Một phần của lòng tin vào sự anh minh Trung Quốc đã được gầy dựng trên cảm nhận cho rằng guồng máy lãnh đạo Trung Hoa ngày càng dựa vào nguyên tắc «Chiêu hiền đãi sĩ ». Đảo quốc Tân Gia Ba thường được xem như mẫu mực của chính sách này : Trong sạch, có hiệu quả và được quản lý bởi giới Nanny – một loại chế độ biết anh minh trọng dụng « nhân tài », được kết tinh từ cái gọi là « giá trị Châu Á ». Kishore Mahbubani – một thời là nhà ngoại giao của Tân Gia Ba và là khoa trưởng trường Đại học Chính sách công Lý Quang Diệu – đã từ lâu biện hộ rằng Tây Phương không thấu hiểu vấn đề. Ông cho rằng Trung Quốc đang tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc đến kỹ năng quản lý đất nước ngang tầm với Tân Gia Ba. Ông Mahbubani vừa cho đăng một bài trên nhật báo Financial Times với quan niệm rằng Trung Quốc « không hề là một chế độ độc tài độc đoán. Ngược lại, có lẽ ĐCSTQ đang thành công trong công cuộc thiết lập một hệ thống quyền hạn pháp định bền vững và chắc nịch ». Ông cũng quan niệm rằng «thể chế này đã chọn lọc được một hàng ngũ lãnh đạo tinh anh nhất mà Trung Quốc có thể mong đợi». Ông Jim O’Neill – phân tích gia thuộc ngân hàng Goldman Sachs, người đã sáng chế ra chữ tắt «BRIC » để ám chỉ các nền kinh tế đang trỗi dậy như Ba-Tây (Brazil), Nga (Russia), Ấn Độ (India) và Trung Quốc (China) – cũng ví von rằng nếu Trung Quốc là một đội banh thì mọi người đều mong muốn được mặc đồng phục của đội banh này.

Một trong những phần tử đòi mặc đồng phục của đội banh là một luật gia-học giả Gia Nã Đại, ông Daniel Bell, thuộc Đại Học Thanh Hoa Bắc Kinh. Ông là đồng tác giả của quyển sách « Một Trật tự Hiến định Nho giáo: Quá khứ Cổ Xưa Có thể Định hình Tương lai Chính trị của Trung Quốc Như Thế Nào» (“A Confucian Constitutional Order: How China’s Ancient Past Can Shape Its Political Future”). Học giả Bell tin tưởng rằng mối ưu tư của ĐCSTQ đã nghiêng về «công tác gầy dựng hệ thống quản lý đất nước hoàn hảo. Hệ thống này được lãnh đạo bởi những phần tử tài đức ». Đây là những phần tử lãnh đạo trí thức, tương tự như giới thượng lưu cầm quyền và am hiểu tình hình đất nước ở Vương Quốc Anh xa xưa. Ông Bell cho biết, ĐCSTQ trọng dụng những phần tử tinh anh nhất. Ngoài ra, đối với hàng ngũ lãnh đạo cao cấp, thủ tục tuyển dụng và thăng cấp ngày càng trở nên khách quan và khắc khe – mặc dù, theo ông Bell, vẫn còn nhiều khuyết điểm cần được khắc phục qua nguyên tắc minh bạch.

Một chính quyền anh minh ở Trung Quốc chỉ được thai nghén từ phát triển kinh tế liên tục; từ chính sách giáo dục đại chúng; từ nền cạnh tranh mở rộng; ở một làng báo ngày càng tự do; ở một hệ thống tư pháp độc lập và, cuối cùng, từ một hệ thống chính trị dân cử.

Nhưng tin tưởng rằng chữ «đức» sẽ ngự trị trong một hệ thống như Trung Quốc là một niềm tin khá kỳ quặc. Chính quyền và xã hội Trung Quốc chìm ngập trong tham nhũng. Ngay cả báo chí lề phải cũng thường loan tin về những cán bộ được thăng quan tiến chức nhờ vào quen biết chứ không nhờ vào tài cán. Mặc dù đã có một vài vụ án nghiêm xử những cán bộ tham ô, chính quyền đã bất lực trong việc đương đầu với tham nhũng. «Tu thân tích đức» là một khái niệm nho giáo đáng khâm phục. Nhưng nó bỏ qua một chi tiết quan trọng: Bản chất của con người.

Đức hạnh của luật pháp

Tìm về cội nguồn của «đức hạnh » chắc chắn sẽ không là đáp số cho những thử thách mà Trung Quốc đang trực diện. Nó chưa bao giờ hiện hữu. Nếu có một bài học cần được rút tỉa từ lịch sử Trung Quốc vào thế kỷ thứ 19, đó là sự thất bại toàn diện của một chính quyền «chiêu hiền đãi sĩ » mơ hồ, đậm mầu nho giáo, không bị cạnh tranh và không được kiềm chế. Hệ thống quản lý nhà nước Tây Âu cũng chứa đựng nhiều khuyết tật. Những đại gia và phe nhóm, với của cải và quyền lực ngày càng nhiều, vẫn tìm cách duy trì ảnh hưởng của họ trên xã hội. Nhưng đối với người ngoài cuộc, cơ hội nhập cuộc vẫn hiện hữu. Chỉ cần có tài ba, họ có thể thăng tiến, nắm được tài lực và quyền lực và, quan trọng hơn hết, họ cũng có thể mất tất cả. Richard Nixon đã bị hạ bệ bởi làng báo tự do và bởi những định chế thuộc chính quyền của mà ông đứng đầu. Và Nixon không bao giờ bị truất phế như thành viên Bộ Chính trị Bạc Hy Lai chỉ vì một kẻ tuỳ tùng đã trở mặt và chạy trốn vào một Lãnh sự quán. Một chính quyền anh minh ở Trung Quốc chỉ được thai nghén từ phát triển kinh tế liên tục; từ chính sách giáo dục đại chúng; từ nền cạnh tranh mở rộng; ở một làng báo ngày càng tự do; ở một hệ thống tư pháp độc lập và, cuối cùng, từ một hệ thống chính trị dân cử.
Nguồn : The Economist

 
ÿ  Nguyễn Gia Dương chuyển ngữ

Không có nhận xét nào: