Phạm Đình Trọng

Lạc lõng dưới trần gian Tưởng nhớ Trần Hoài Dương

Nhà văn Trần Hoài Dương (1943 -2011) qua đời trong cô độc tại Sàigòn.
Rời căn phòng xinh xắn nhiều năm gắn bó ở phố Đường Thành trong khu phố cổ Hà Nội, rời mảnh

đất kinh kì cổ kính, tĩnh lặng đến trì trệ, Trần Hoài Dương dắt díu người vợ trẻ và đứa con trai ba tuổi vào miền đất trẻ phương Nam, vào thành phố Sài Gòn biến động để rồi gia đình anh, cuộc đời anh cũng biến động từ đó. Tôi đã được chứng kiến và chia sẻ với tất cả những biến động của Trần Hoài Dương, một người như luôn ngơ ngác, lạc lõng trước những biến động đó.

Sáu lần chuyển nhà
Khi chưa chuyển vào ở hẳn trong Sài Gòn, là người viết báo rồi làm phim tài liệu quân đội, hằng năm tôi vẫn có chuyến đi kéo dài cả tháng vào miền Đông, miền Tây Nam Bộ. Đó là những dịp tôi được gặp lại Trần Hoài Dương và lần nào Trần Hoài Dương cũng mời tôi về nhà anh để chỉ có tôi và anh ngồi với nhau.

Căn phòng đầu tiên của gia đình Trần Hoài Dương ở Sài Gòn chính là garage ô tô của chủ ngôi nhà cũ nay là nhà xuất bản Măng Non, nơi Trần Hoài Dương làm việc. Thời đó dân lao động, mặt ai cũng rầu rĩ vì lo toan và hốc hác, xanh rờn vì thiếu dinh dưỡng. Bữa cơm tiếp bạn của gia đình Trần Hoài Dương ở thời nghèo khổ, thiếu thốn đó mà không thấy bóng dáng của bữa cơm gạo phiếu, củi tem. Cũng không phải bữa cơm bày vẽ, kiểu cách ở nhà hàng mà là bữa cơm đơn giản, bình thường ở những gia đình công chức thời trước cách mạng. Bát cơm dẻo thơm mùi gạo quê, đắt gấp chục lần gạo phiếu. Canh rau ngót. Thịt gà luộc. Suốt mấy chục năm của thời sống bằng tem phiếu, không khí để thở cũng được phân chia theo chức vụ thì bữa cơm có mùi thơm của gạo quê, có vị ngọt của miếng thịt gà ta trở nên vô cùng hiếm hoi, xa lạ. Tôi đã được ăn bữa cơm hiếm hoi như vậy ở gia đình đầm ấm của Trần Hoài Dương.

Lần thứ hai tôi được ăn bữa cơm đầm ấm của gia đình Trần Hoài Dương ở căn phòng trên gác hai nhìn xuống mảnh sân phía sau ngôi nhà cao tầng đường Hải Thượng Lãn Ông, quận Năm. Bữa cơm vẫn có đủ ba người của gia đình đầm ấm Trần Hoài Dương.

Lần thứ ba tôi đi ăn với gia đình Trần Hoài Dương không có cháu Quỳnh và cũng không ở Sài Gòn, mà ở Hà Nội. Một buổi chiều, nhà văn đàn anh Vũ Bão đạp xe rủ tôi đến thăm Trần Hoài Dương vừa ra Hà Nội và đang ở khách sạn đầu phố Quán Thánh, gần vườn hoa Hàng Đậu.

Bẵng đi một thời gian khá lâu tôi mới có lại có chuyến đi vào phía Nam để tìm đến nơi ở thứ ba của gia đình Trần Hoài Dương ở Sài Gòn trong con hẻm sâu đường Lý Chính Thắng, quận Ba vào sáng chủ nhật. Nhưng không bao giờ tôi còn được đến thăm gia đình đầm ấm của Trần Hoài Dương ở ngôi nhà trong con hẻm đường Lý Chính Thắng nữa. Gia đình đầm ấm đó không còn và anh cũng không còn ở đó! Lần sau tôi đến thăm anh thì gia đình anh đã tan vỡ! Trần Hoài Dương ở một mình trong ngôi nhà lầu xinh xắn vợ chồng anh mới xây thời gia đình còn đầm ấm trên mảnh đất một ngàn mét vuông giữa làng hoa Gò Vấp.

Ngôi nhà thứ năm ở Sài Gòn của Trần Hoài Dương là nhà 30I đường Thích Quảng Đức, quận Phú Nhuận. Ngôi nhà thứ sáu là nhà 38 hẻm 56 cũng ở đường Thích Quảng Đức, Phú Nhuận. Trần Hoài Dương trở thành chủ những ngôi nhà trước đây như thế nào, tôi không biết. Tôi chỉ biết rõ chuyện đó từ ngôi nhà thứ năm trở đi. Nhưng thôi, tạm gác lại chuyện những ngôi nhà ở cõi tạm của Trần Hoài Dương để nhớ lại một thời khốn khó của một người hiền gặp thời nhiễu nhương, nhiều buồn đau, người hiền trở nên bơ vơ, lạc lõng!

Giã từ đời công chức

Ở nhà xuất bản Măng Non, sau này đổi tên thành nhà xuất bản Trẻ, buổi đầu gây dựng, Trần Hoài Dương là nhà văn có tên tuổi, là biên tập lâu năm, là đảng viên nhiều tuổi đảng, đương nhiên anh là nguồn cán bộ quản lí vào loại quí, hiếm và tổ chức đã ngỏ ý muốn anh nhận trách nhiệm phó giám đốc nhà xuất bản.

Là một nhà văn chuyên viết truyện về lứa tuổi trẻ nổi tiếng cả nước, hai mươi tuổi anh đã trở thành đảng viên Cộng sản ở thời mỗi người Cộng sản đều là một tấm gương đẹp, là một thần tượng của tuổi trẻ. Người Cộng sản Trần Hoài Dương tấm lòng trong sáng, nhân hậu, bao dung, có lối sống bình dị, chân tình, có bề dày làm công việc biên tập. Bề dày đó không phải chỉ là những trang sách Trần Hoài Dương biên tập, không phải chỉ là sự tinh tường trong thẩm định bản thảo, không phải chỉ là kinh nghiệm, bản lĩnh xử lí bản thảo, tấm lòng đôn hậu, trân trọng với bạn viết mà còn là sự dìu dắt, xây dựng đội ngũ biên tập, đội ngũ người viết đi sau.

Thời làm biên tập ở tạp chí Học Tập, tạp chí lí luận của trung ương đảng Cộng sản Việt Nam, Trần Hoài Dương được phân công dìu dắt, giúp đỡ một biên tập viên trẻ, vừa tốt nghiệp đại học ngữ văn được nhận về tạp chí. Người được Trần Hoài Dương dìu dắt từ bước đầu bỡ ngỡ của nghề biên tập sau này trở thành tổng biên tập tờ tạp chí lớn của đảng cầm quyền và khi tôi viết những dòng này thì ông tổng biên tập đó đã là Tổng bí thư đảng cầm quyền rồi.

   Cuối những năm tám mươi, đầu những năm chín mươi thế kỉ trước là lúc nền kinh tế Việt Nam ngấm đủ đòn cấm vận của Mĩ, thời kì bi đát nhất của kinh tế, của cuộc sống người dân Việt Nam. Ngân hàng cạn tiền. Nhà nước không có tiền trả lương cho công chức, dù chỉ là đồng lương còm, đồng lương một tháng chỉ cho người nhận lương sống kham khổ được vài ngày. Trong tình thế bần cùng đó, những người hoạch định chính sách nhà nước liền có ngay chính sách chia sự bần cùng cho công chức sống bằng đồng lương, vận động công chức chưa đến tuổi nghỉ hưu cũng về hưu non theo chế độ lĩnh lương hưu một lần mà công chức lúc đó gọi là về hưu theo chế độ một cục: Mỗi năm làm việc được hưởng một tháng lương, nhận luôn một lần rồi về sống nốt quãng đời còn lại bằng cục tiền ngậm ngùi, hẩm hiu đó.

Mặc dù đồng lương chết đói nhưng hầu hết công chức đều không dám rời chiếc ghế nhân viên nhà nước. Khổ riết đã quen. An phận mãi trong nghèo khổ làm cho người ta đã đánh mất bản năng tự lập kiếm sống, đánh mất bản tính tháo vát bươn chải của con người Việt Nam truyền thống. Vận động mãi không ai chịu về hưu non. Không ai về thì Trần Hoài Dương về. Năm đó Trần Hoài Dương mới bốn mươi chín tuổi.

Chia tay chiếc ghế công chức ở nhà xuất bản, Trần Hoài Dương cũng chia tay tổ chức đảng. Là nhà văn công chức nhà nước, trở về làm dân thường, làm người viết tự do, Trần Hoài Dương vẫn rất quan tâm đến chính trị nhưng anh không tham gia sinh hoạt chính trị mà từ lâu anh đã nhận ra tính hình thức của những sinh hoạt đó. Tổ chức đảng duy trì chỉ để cho một số người trở thành quan chức của đảng, thành công chức chính trị, tạo nên bộ máy quyền lực của đảng đứng trên bộ máy quyền lực nhà nước. Tổ chức đảng chỉ để tạo quyền uy cho đảng và sinh hoạt đảng chỉ là thủ tục định kì triển khai quyền uy đó cho đảng viên chấp hành. Với đảng viên, sinh hoạt đó chỉ là hình thức và đảng viên chẳng có vai trò cá nhân gì! 

Ngôi nhà chỉ có hoa và sách 

Dành thời gian cho gia đình thì gia đình lại tan vỡ. Hai vợ chồng chia tay. Con trai ở với mẹ. Trần Hoài Dương một mình về ở biệt thự giữa làng hoa Gò Vấp. Lương hưu không có. Trần Hoài Dương không  Mảnh vườn rộng chỉ có hoa. Ngôi nhà đẹp chỉ có sách. Với người khác, một ngàn mét vuông đất màu trồng hoa cũng là một nguồn sống lớn, một vốn sinh lợi. Những bông hoa rực rỡ quanh nhà cũng là tiền bạc. Nhưng Trần Hoài Dương không có nghề trồng hoa. Hỏi mấy người trồng hoa bên hàng xóm cách tưới nước, bón thuốc, Trần Hoài Dương chỉ duy trì cho vườn hoa tươi tốt chứ anh không đầu tư công sức vào kinh doanh hoa. Những gia đình trồng hoa ở chung quanh thấy hoa trong vườn nhà Trần Hoài Dương nở rộ mà không bán cứ để tàn, họ đến xin, anh cho ngay. Sau này, khi đã qua cơn bĩ cực, đôi lúc Trần Hoài Dương lại bất ngờ kể cho tôi nghe một mẩu chuyện về cuộc sống của anh những ngày ở ngôi biệt thự rực rỡ hoa, ngồn ngộn sách nhưng bếp lúc nào cũng nguội lạnh. Một lần anh rủ rỉ kể rằng lần đó vào nhà sách ngoại văn Xuân Thu đường Đồng Khởi anh thấy tập sách tranh của họa sĩ người Italia Amedeo Modigliani anh rất mê. Quyển sách xuất bản ở Pháp, giá hơn hai trăm ngàn đồng tiền Việt, bằng gần nửa chỉ vàng. Loại sách đắt tiền này thường nhà sách nhập về rất ít. Quyển này chỉ còn tập cuối cùng. Sờ túi chỉ còn mấy đồng tiền lẻ. Trần Hoài Dương liền phóng xe đến bệnh viện quen thuộc bán máu lấy tiền mua sách!

Mãi sau này tôi mới biết, thời gian sống ở biệt thự chỉ có hoa và sách Trần Hoài Dương phải thường xuyên bán máu để sống nhưng anh không hề hé răng cho ai biết, kể cả các anh chị ruột thịt của anh Những ngày nghèo khó bần cùng đó Trần Hoài Dương vẫn sống rộng rãi, hào hiệp và vẫn sống đường hoàng, ngẩng cao đầu, đã không luồn lụy, nhờ vả ai anh còn san sẻ đồng tiền máu ra giúp người khác. Tôi biết những người được Trần Hoài Dương giúp đỡ tiền bạc trong những ngày khốn cùng đó, có người còn đang ở Sài Gòn, có người đã sang định cư bên Mĩ. Người đã bán máu lấy tiền mua sách, người yêu cái đẹp và yêu thương con người như yêu cuộc sống thì mang đồng tiền máu ra cứu giúp con người cùng cảnh ngộ cũng là bình thường.

Ngọn núi sóc trong hẽm nhỏ

Cuộc sống khốn khó kéo Trần Hoài Dương về với thực tế lo toan, với những tính toán đời thường. Trần Hoài Dương phải bán ngôi biệt thự đẹp trên mảnh đất rộng mua hai ngôi nhà, một ngôi nhỏ để ở và một ngôi nhà cho thuê lấy tiền sống. Cho người ngoài thuê, Trần Hoài Dương cũng lấy giá hạ hơn giá thị trường. Cho bạn thuê, giá càng hạ hơn nữa nhưng vợ chồng ông bạn chỉ trả tiền thuê nhà mấy tháng đầu, về sau ông bạn không trả được đồng nào, đẩy Trần Hoài Dương vào thế khó, vừa khó trong cuộc sống, vừa khó xử với bạn. Bạn trả tiền thì cầm, không bao giờ Trần Hoài Dương hỏi. Bạn kêu khó khăn, không có tiền trả, Trần Hoài Dương lại vui vẻ chia sẻ khó khăn với bạn dù cuộc sống của anh còn khó khan hơn. Biết chuyện, nhiều lần tôi xui Trần Hoài Dương lấy lại nhà bán đi mua ngôi nhà khác. Nể bạn nên nấn ná mãi Trần Hoài Dương mới lấy lại được căn nhà đó, bán đi mua căn nhà ở đường Khuông Việt, quận Tân Phú.

Có ngôi nhà ở đường Khuông Việt, lại có ngay một ông bạn khác đến thuê nhà cho “văn phòng hai” của ông bạn mở quán nhậu để ông bạn có chổ buổi trưa hằng ngày về quán như về nhà mình, ăn “phở” với bà chủ quán, tối mới về nhà ăn cơm với vợ. Quán đông khách, thu nhập khá nên tiền thuê nhà trả đều đặn.

Con trai tốt nghiệp đại học trong nước, tốt nghiệp cao học ở nước ngoài, đã trở thành phóng viên của một hãng thông tấn nổi tiếng thế giới làm việc ở London thủ đô nước Anh, tưởng như cuộc đời Trần Hoài Dương từ đây thư thả, ung dung, không còn gì phải lo toan, chỉ ngồi viết. Nhưng Trần Hoài Dương chỉ thư thả được ít ngày. Một lần Trần Hoài Dương nói với tôi rằng anh sẽ bán cả hai ngôi nhà, mua căn nhà ở nhỏ hơn để có khoản tiền dôi ra gửi cho con trai thêm vào mua nhà ở London. Sau này tôi mới được biết một lần nữa anh phải bán nhà không phải chỉ để cho con trai có thêm tiền mua nhà bên nước Anh mà còn vì vợ một người bạn ở Hà Nội đang nợ một khoản tiền lớn và đang bị chủ nợ đe dọa, người bạn phải cầu cứu đến Trần Hoài Dương.

Bán nhà, mua nhà, Trần Hoài Dương đến gặp bà thầy bói hỏi xem đã được tuổi mua bán chưa rồi tìm đến các cò nhà đất. Phá nhà cũ, xây nhà mới thì giao cho nhà thầu xây dựng. Nặng nhất với Trần Hoài Dương là việc chuyển nhà, chuyển kho sách hàng triệu cuốn sách cùng nhiều báo, tạp chí và bản thảo cần lưu giữ. Những lần chuyển nhà trước, ô tô vào được tận nhà thì thuê ô tô chuyển đồ, chuyển sách, thuê cửu vạn khiêng vác, vài chuyến ô tô là gọn. Lần này, ngôi nhà chuyển đến trong hẻm nhỏ, ô tô không vào được, phải thuê xe ba gác chở đồ. Trần Hoài Dương đi mua thùng carton cũ về rồi anh và tôi xếp sách vào thùng carton dán băng keo lại. Chuyển hết đồ ở hai tầng dưới mới chuyển đến sách ở tầng trên cùng. Từ nhà 30I sang nhà 38/56 đường Thích Quảng Đức không xa nhưng xe nhỏ, phải hai ngày mệt mỏi mới xong.

Với tất cả tấm lòng

Tôi có nhiều kỉ vật quí của Trần Hoài Dương và nhiều kỉ niệm đẹp với anh. Cây mít trên hè phố trước cửa nhà tôi mọc lên từ hạt quả mít Trần Hoài Dương cho tôi, đó là quả của cây mít mọc bên thềm ngôi biệt thự Gò Vấp của anh. Mỗi lần đi xa về Trần Hoài Dương đều có quà cho tôi. Chiếc gạt tàn thuốc lá có đắp nổi những biểu tượng của London. Chiếc bình pha lê…. những món quà của anh, tôi để trong tủ sách của tôi. Quí nhất là những quyển sách có nét chữ của Trần Hoài Dương. Rất yêu quý tặng anh Phạm Đình Trong với tất cả tấm lòng. Đó là chữ Trần Hoài Dương ghi trên những quyển sách tác phẩm của anh tặng tôi. Trần Hoài Dương còn tặng tôi cả sách của người khác. Những quyển sách hiếm không xuất bản trong nước, hoặc có xuất bản nhưng bị thu hồi, không thể tìm thấy ở nhà sách, Trần Hoài Dương mượn được về đọc, anh lại mang sách ra tiệm photocopy nhân bản bổ xung vào kho sách của anh và anh đều photocopy cho tôi một bản. Tập sách rất quí hiếm dày 466 trang khổ A4 TRẦN DẦN GHI 1954 – 1960 do nhà văn Phạm Thị Hoài tập hợp, chọn lọc, biên tập và in ấn ở Berlin, Đức, tôi có được là nhờ thế.

Các đại hội Nhà Văn Việt Nam trước đây đều là đại hội đại biểu và Trần Hoài Dương đều trúng cử đại biểu với số phiếu cao nhưng nhiều đại hội anh không đi dự. Đại hội Nhà Văn Việt Nam lần thứ tám họp vào tháng tám, năm 2010 nhưng tháng sáu Trần Hoài Dương còn ở Anh, anh viết thư điện tử cho tôi: Cuối tháng này D sẽ về, sẽ tâm sự nhiều với anh Trọng sau nhé. Thư này D chỉ viết mấy dòng, phiền anh Trọng giúp D một chút thôi. Nghe nói 15.6 này sẽ họp chi hội Nhà Văn Việt Nam ở Sài Gòn, bầu đại biểu đi dự đại hội ngoài Hà Nội. Thực ra D cũng chẳng thích thú gì chuyện hội hè, đình đám, chỉ muốn có dịp gặp gỡ bạn bè. Hiếm có dịp bạn bè cả nước tập trung đông đủ như vậy. Thêm nữa, bạn bè cũng già lão cả rồi, có lẽ vài năm nữa sẽ lần lượt ra đi hết cả. Muốn tranh thủ gặp nhau lần cuối. Vì vậy D nhờ anh Trong hôm đi họp anh báo cáo với ban tổ chức, với chủ tịch đoàn và trực tiếp với anh Hữu Thỉnh, xin phép cho D vắng mặt. Có báo cáo như vậy họ mới để tên mình trong danh sách bỏ phiếu bầu cử người đi đại hội, anh Trọng ạ. Anh Trọng cũng hiểu D không ham hố gì, chỉ mong được gặp bạn bè thôi. Anh Trọng giúp D nhé. Cảm ơn anh trọng nhiều. Thân yêu. THD. (Thư ngày 09.06.2010)

Đại hội tám là đại hội toàn thể, không phải bầu đại biểu đi đại hội. Tôi mua hai vé máy bay khứ hồi. Tôi và Trần Hoài Dương cùng một chuyến bay ra Hà Nội, cùng ở một phòng ở khách sạn Kim Liên. Đây là thời gian tôi được gần gũi Trần Hoài Dương lâu nhất. Cùng ngồi một bàn ăn. Cùng ngồi cạnh nhau trên hội trường. Buổi tối hai thằng nằm hai giường cạnh nhau nói đủ chuyện trước khi ngủ. Như là sự mách bảo của định mệnh tranh thủ gặp nhau lần cuối cùng, ở đại hội Nhà Văn lần này, Trần Hoài Dương tìm gặp và chụp ảnh chung với tất cả bạn bè văn chương quen biết. Toàn bộ thời gian của dịp trở về Hà Nội lần đó Trần Hoài Dương dành cho bầu bạn văn chương thân yêu với tất cả tấm lòng rồi chín tháng sau anh lặng lẽ ra đi, vĩnh viễn xa bầu bạn!

Nỗi niềm Trần Hoài Dương

Những lúc tôi và Trần Hoài Dương ngồi với nhau chúng tôi chỉ nói về thời sự đất nước, nói về sự việc văn chương và con người của những sự việc đó, tâm trạng, nỗi niềm của chúng tôi chỉ được bộc lộ qua việc nhìn nhận sự việc và con người đó. Không khi nào chúng tôi trực tiếp giãi bày tâm trạng với nhau. Nhưng khi xa nhau, ngồi trước màn hình viết thư điện tử cho nhau mới là lúc chúng tôi được chia sẻ nỗi niềm.

Khai thác bô xít Tây Nguyên là nỗi nhức nhối của mọi người Việt còn nặng lòng với nước. Trần Hoài Dương bộc lộ nỗi nhức nhối đó trong một thư điện tử: Anh Trọng ơi. Vừa đọc trên mạng biết có lời kêu gọi kí tên vào Kiến nghị về vụ bô xít Tây Nguyên. Mình cũng muốn tham gia kí tên nhưng không biết cách gửi đi. Mình nhờ anh Trọng đăng kí tên mình vào bản Kiến nghị đó, anh Trọng nhé. Nhiều chuyện bực bội quá. Báo Tuổi Trẻ lại vừa phải bỏ, không được đăng tiếp loạt bài về công nhân TQ tràn ngập VN. Chưa có bao giờ thằng Tàu ngang nhiên o ép Việt Nam như bây giờ và cũng chưa bao giờ Việt Nam nhu nhược như bây giờ. Giữa lúc nhiều bê bối như thế lại còn bày ra trò mở học viện Khổng Tử. Trên mạng Đào Hiếu có bài của Nguyễn Gia Kiểng viết về cái hèn của trí thức khá hay, anh Trọng nên đọc. Trên Talawas cũng có bài viết về trí thức Ba Lan trong cuộc đấu tranh cho dân chủ cũng hay, anh Trọng nên đọc cho biết .  .  . (Thư ngày 17.04.2009)

Đến Bangkok, nhìn người dân Thái Lan hiền hòa, tử tế trong cuộc sống yên bình, phát triển, Trần Hoài Dương đau xót nghĩ đến thân phận người dân Việt Nam: Họ có đạo Phật làm nền tảng, họ lại không bị cái họa cộng sản phá tung mọi giá trị đạo đức, làm đảo điên xã hội như ở xứ mình. Càng đi, càng thấy, càng đau xót cho đất nước mình, dân tộc mình, anh Trọng ạ. Càng thêm căm thù bọn khốn nạn, dốt nát và tham lam, đang vơ vét hết tài sản quốc gia và kìm hãm đất nước trong vòng ngu muội để cho bè lũ chúng nó đè đầu cưỡi cổ. Phải 30 – 35 năm nữa, Việt Nam mới bằng được Thái Lan bây giờ. Thế có chua xót, có đau đớn không! Mà con người Việt Nam đâu có ngu dốt, có tối tăm gì! Tài nguyên Việt Nam đâu có nghèo nàn gì! Chỉ muốn chửi cha chúng nó, chỉ muốn băm vằm chúng nó cho hả nỗi căm hờn chứa chất bấy lâu nay, anh Trọng ạ.(Thư ngày 02.03.2007)

Người muốn chửi cha, muốn băm vằm kẻ đang kìm hãm đất nước trong vòng ngu muội để đè đầu cưỡi cổ dân là người đã dìu dắt, giúp đỡ cả về nghề nghiệp chữ nghĩa, cả về lí tưởng cộng sản cho Tổng bí thư đảng cầm quyền hiện nay. Cả Trần Hoài Dương và tôi đã dành cả tình yêu say đắm của tuổi trẻ cho lí tưởng cộng sản và đã mang toàn bộ năm tháng tuổi trẻ cống hiến cho lí tưởng đó. Bây giờ Trần Hoài Dương viết trong thư điện tử: Nhân đọc bài của Nguyễn Khải, Nguyễn Khắc Phục, của anh Trọng, càng thấm thía một điều là: Cuối cùng tất cả những người thật sự có lương tâm đều gặp nhau ở một điểm là phải chia tay với chủ nghĩa toàn trị phi nhân, anh Trọng ạ. Cứ nhớ lại mà xem, hầu như tuyệt đại đa số những trí thức, văn nghệ sĩ lớn nhất thời đại, ban đầu ngây thơ tin theo chủ nghĩa cộng sản, cuối cùng đều phải vĩnh biệt nó. J.P. Sartre, A. Gide, B.Brech, N. Hicmet, P. Picasso, P. Eluar, L. Aragon .  .  . Nói chung ban đầu, hầu hết trí thức, văn nghệ sĩ lớn ấy đều vô cùng ngưỡng mộ, hi vọng vào chủ nghĩa cộng sản. Họ đã tin theo với bao kì vọng nhưng cuối cùng đều vỡ mộng, đều nhận ra bộ mặt thật độc tài, vô nhân đạo của chủ nghĩa ấy và họ đã dứt khoát chia tay. Trong quá trình vận động tư tưởng của bản thân mình, D nhiều lúc suy nghĩ băn khoăn lắm, không biết mình có sai lầm không khi rũ bỏ tất cả để được làm một người tự do. Mình đã thực sự vững tin đi tiếp con đường li khai khi nghĩ đến các bậc đi trước này, anh Trọng ạ. Về cuối đời L. Aragon tổng kết lại cuộc đời đi với chủ nghĩa cộng sản, ông viết: Tôi đã phung phí cả đời mình, có vậy thôi! – J’ ai gache ma vie, c’ est tout! (Thư ngày 10.12.2008)

Chim bay về ngàn

Cũng trong thời gian còn ở ngôi biệt thự Gò Vấp phải sống bằng đồng tiền máu không thể quên, một lần đi chiếc xe máy màu đỏ vào thành phố, Trần Hoài Dương thấy bên đường Nguyễn Kiệm một ông già miền núi da đen cháy, ngồi hút thuốc rê bán mấy nhánh lan rừng và mấy cái lồng nhỏ, mỗi lồng nhốt một con chim rừng. Trần Hoài Dương bỗng giật mình thấy một con chim đẹp quá. Anh dừng lại ngắm con chim màu sắc rực rỡ đến lộng lẫy. Nhìn mỏ chim nhỏ, dài như mũi kim trích vào cánh tay mỗi lần Trần Hoài Dương bán máu, anh đoán rằng đây là loại chim sống bằng mật hoa. Chiếc mỏ dài kia là để nó hút mật. Mật hoa đâu có nhiều, nó phải ở tự nhiên, cả ngày cần mẫn tìm hoa trong rừng mới sống được. Làm sao con người, lại là người thành phố có thể nuôi được giống chim quí này. Trần Hoài Dương hỏi giá con chim. Ông già nói hai trăm ngàn đồng. Trời, sao mắc vậy! Đâu có mắc. Con chim này đẹp và hiếm nhất trong các loại chim rừng đó, bắt nó đâu có dễ. Cả mấy con kia chỉ mấy chục ngàn đồng thôi, còn con này giá đó, không bớt đồng nào.

Nhìn con chim đẹp, lại nhìn ông già nghèo khổ từ miền rừng xa xôi lạc lõng giữa thành phố, Trần Hoài Dương xem lại ví tiền trong túi. May quá, còn được hơn hai trăm ngàn đồng. Trần Hoài Dương đưa tiền cho ông già rồi nhận lồng chim treo vào xe máy. Đến Thảo Cầm Viên, anh gửi xe máy và xách lồng chim vào nơi nuôi rừng, nuôi thú của thành phố. Đến góc vắng trong Thảo Cầm Viên, Trần Hoài Dương mở lồng cho con chim bay ra, trở về với ngàn xanh.

Chỉ một việc nhỏ, bình dị đó của Trần Hoài Dường nhưng những con người trần tục như tôi không bao giờ có thể làm được. Như một Người Trời lạc xuống trần gian, bây giờ Trần Hoài Dương đã lại trở về Trời. Bây giờ mỗi lần nhìn lên vòm trời xanh tôi lại nhớ đến Trần Hoài Dương, nhớ những ngày Trần Hoài Dương lạc lõng dưới trần gian để cho tôi được gặp một Người Trời Trần Hoài Dương.

LTS: Vì khuôn khổ hạn chế của báo TQ, Ban Biên Tập xin phép tác giả Phạm Đình Trọng được rút ngắn bài viết để có thể đăng gọn trong một số báo. Đồng thời BBT cũng xin dời lại hồi ký ĐỐI MẶT của Vi Đức Hồi mỗt kỳ. Xin cáo lỗi cùng quý độc giả.
Phạm Đình Trọng

Không có nhận xét nào: